Jan Kremer
Hoogleraar, voorzitter Kwaliteitsraad en lid rvs, Radboudumc

De zorg als een lerend systeem

Jan Kremer, hoogleraar Radboudumc, voorzitter Kwaliteitsraad en lid rvs, pleit voor het omarmen van de complexiteit van de samenleving. Benader die met een open, lerende houding. Hij ziet een trend naar lokaal, oog voor details, diversiteit en ongeplande verrassingen.

De afgelopen maanden zijn verschillende boeken verschenen over het failliete van het neoliberale bestuursmodel.  Kremer noemde filosoof René ten Bos (het neoliberalisme reageerde te nihilistisch) en Gabriël van den Brink, die in zijn boek ‘Ontwaken uit een neoliberale droom’ stelt dat ons samenlevingsmodel teveel verliezers kent. Hij pleit voor een Europees model, gericht op coöperatie, met behoud van individuele vrijheid. Onderzoeksjournalist Sander Heijne betoogde dat de economische keuzes die het neoliberalisme heeft gemaakt (hogere winsten die niet bij de werknemers terecht komen) geen probleem meer oplossen. Ook hij pleit voor een mensgerichter benadering met de nadruk op welzijn.

Kwaliteit van leven en maatwerk organiseren
Kremer wil op een bescheiden manier kijken waar we nu staan, zo vlak na de coronacrisis. De samenleving is volgens hem te lang blijven hangen in een crisisaanpak van levens redden en besmetting voorkomen. De aansturing was top down en vooral gebaseerd op kennis van virologen en dat was in de eerste weken nodig. Die focus moest al snel veel breder, vindt Kremer. Wie de berichten las over de drama’s in verpleeghuizen, begrijpt waarom Kremer pleit voor kwaliteit van leven en maatwerk. ‘We moeten meer lokale variatie en innovatiekracht benutten.’ De samenleving gaat dan van samen volhouden naar samen leven.

Beleidsmakers zouden moeten blijven twijfelen, hun eigen tegenspraak organiseren. Minder controleren, meer organisch besturen. Zoals in Zweden. In Nederland zijn we bang dat we het beleid ondergraven als we er kritisch over zijn. Toch is zo’n lerende houding nu essentieel: alles verandert voortdurend, daar moet je op inspelen. Als je een fout maakt, is dat een leermoment. Sturen op angst is weinig effectief en maakt burgers ook angstig. Bovendien lokken in beton gegoten opvattingen wantrouwen uit en kritiek van populisten. In de langdurige zorg ziet Kremer goede voorbeelden van adaptief besturen en veerkracht. Dat is nodig, want we zijn nog lang niet klaar met het virus, en zeker niet met de economische gevolgen.

Aanbevelingen
Kremer heeft een aantal aanbevelingen voor de zorg: Gebruik de ruimte voor samenwerking en innovatie ook na de crisis; pas de regelgeving en financiering aan op de praktijk in plaats van andersom en stimuleer innovatie door flexibiliteit in sturing en financiering, met meer ruimte voor maatwerk. Bestuurders raadt hij aan adaptief te besturen, met oog voor onzekerheid en complexiteit. Maak daarbij gebruik van ervaring en praktische kennis van burgers.

 

Gerrit Timmer, chief science officer  van Ortec, wijst erop dat onze diersoort slecht kan omgaan met onzekerheid. ‘Risico’s worden genegeerd tot ze allesbepalend worden’, zegt hij. Hij vraagt zich af of leiders wel adaptief kunnen besturen. ‘Ze worden afgemaakt door de rest van de diersoort.’ Kremer geeft toe dat het heel lastig is, maar noodzakelijk. Anne-Miek Vroom, medisch sociologe en bestuurder van stichting Ikone, vertelt over een crisisaanpak in haar eigen leven: ‘Toen ik geopereerd was aan scoliose was ook alles gericht op herstel van die crisis. Daarna moest ik met anders gevormd lijf weer leren lopen. Als je wilt, lukt het leven met onzekerheid ook en beweeg je mee.’ Ze ziet voor de huidige crisis de noodzaak van een tweede fase: ‘De burger vraagt daarom. Veel kwetsbare mensen zijn angstig, spreken zich hierover uit op sociale media. . Als zogenaamd ‘dor hout’ weet ik dat een kans bestaat op ziekte of overlijden. Misschien moeten we in deze crisis dat risico accepteren en een dialoog aangaan over kwaliteit van leven en vertrouwen.’ Rob Dillmann, bestuursvoorzitter van Isala,  herkent het grote belang van de lokale veerkracht in de zorg. Maatschappelijk is juist angstreductie belangrijk is in de aanpak van een crisis. ‘Pas dan kun je de samenleving mobiliseren. Als we dat niet doen, krijgen we centralisme en schade.’

Michael Rutgers, directeur van Longfonds Nederland, vraagt zich af hoe een open samenleving kan omgaan met populisten die niet openstaan voor anderen. ‘Nu mogen ze gewoon aan tafel.’ Kremer: ‘Mijn enige antwoord is: probeer het toch. We moeten de samenleving bij elkaar houden.’ Ernst Kuipers, bestuursvoorzitter Erasmus mc en voorzitter landelijk netwerk acute zorg, is het daarmee eens. ‘Het is goed om te kijken wat je in de samenleving aan democratische tradities hebt opgebouwd. Hij citeert uit On Tyranny van Timothy Snyder: ‘defend your institutions’. Je hebt ze nodig en ze verdwijnen snel. Kijk maar naar de VS: die stapten uit de WHO. Andere organisaties durfden daar niet tegen te protesteren, uit angst om hun financiering kwijt te raken.

NB De Kwaliteitsraad publiceerde een nota over dit gedachtengoed, getiteld ‘Samen leren en verbeteren.’  

 

"Beleidsmakers zouden moeten blijven twijfelen, hun eigen tegenspraak organiseren."

Organisatie

Een initiatief van:

Over Blommestein Groep
Blommestein Groep ontwikkelt geïntegreerde ontmoetingsconcepten voor het duurzaam verbinden van publieke en private organisaties op het hoogste niveau. We richten ons hierbij op het op structurele en dynamische wijze informeren en enthousiasmeren van topbestuurders, topambtenaren en professionals met als doel draagvlak te creëren voor vernieuwing door:

•       het vergroten van betrokkenheid
•       het opbouwen van vertrouwen en
•       het mobiliseren van creativiteit